De grote klok van Sondel

Een vreemde titel zult u zeggen. In Sondel hangt toch maar ťťn klok, en dat is ook niet echt een grote met een middellijn van 80 cm en een gewicht van 400 kilo. Dat klopt, en toch is er een "grote klok van Sondel" Met een middellijn van 119 cm en een gewicht van 1200 kilo, deze klok hangt echter in de grote toren van Gorinchem. Het is ook nog een mooie klok waarop volgens de gepensioneerd deskundige van de dienst van monumenten zorg de heer H.J.van Nieeuwenhoven 4 medaillons zijn te zien 2 keer een dubbel koppige adelaar ( wapen van Bolsward ) een Christus figuur en een Franse lelie.
Onder de medaillons staat in het Latijn waar de klok voor dient.

LAUDO DEUM VERUM VOCO PLEBEM COLLEGO CLERUM DEFUNCTOS PLORO FUGO PESTEM FESTA DECORO. ANNO DOMINI M CCCCLXXXI.

In goed Nederlands wil dit zeggen: Ik prijs de ware God, roep het volk, verzamel de geestelijkheid, treur om de doden, verjaag de pest, luister feesten op. Het jaar des Heren 1481.

Wat echter voor Sondel van belang is, is de tekst boven de medaillons:

HER FOECLA FEYTAMA PERSONA                                                
THOE SIJNDEL ANDREAS VOCOR
STEVEN BUTENDIIC EN DE JAN
VAN VORSCOTEN ME FECIT.

Heer Foecla Feytema pastoor te Sijndel
Andreas heet ik
Steven Buitendijk en Jan van Voorschoten maakten mij.

Steven Buitendijk en Jan van Voorschoten waren klokken gieters in Utrecht.
De klok is waarschijnlijk Andreas genoemd naar de beschermheilige van de toenmalige kerk in Sondel. De naam Sijndel is niet ongewoon voor Sondel, die is ook terug te vinden in oud Friesche oorkondes van Sipma.
Ook Sindel en Sendel komt voor, de inwoners werden Sindelra genoemd en zodoende werd er ook wel gesproken over Sindelra land. Wie was Foecla Feytema? Dat hij persona thoe Sijndel was betekend dat hij pastoor was. Hij was blijkbaar heel goed in zijn werk want in 1494 werd hij benoemd tot deken van Oudemirdum.

 
Foto van Monumentenzorg. In 1942 in de opslag in Giethoorn
 
In de roerige tijden van toen viel het niet mee om zo`n hoge post te bekleden, zo is hij in 1496 samen met de abt van Hemelum naar Egmond gevlucht. In 1503 bekrachtigde hij in Sondel weer een officiŽle akte (oorkonde Sipma deel 1-471) die vaak door de pastoor bekrachtigd werden.

Een soort notaris was je toen ook als je pastoor was. Tot 1506 is hij Deken van Oudemirdum gebleven. In 1510 of 1511 is hij overleden als pastoor van Sondel. De grote toren van Gorinchem is voltooid in 1517. Bovenste omgang is op 44 meter, top van de spits 67 meter

Gebouwd in de 15 e eeuw en bevat nog een klok uit 1625 die wordt op het hele uur geluid en de klok uit Sondel op het halve uur. De toren bevat ook een carillon van 47 klokken In de oorlog zijn de klokken van Gorinchem afgevoerd naar Duitsland, daar historische klokken gevrijwaard waren werd er door de gemeente van Gorinchem fel geprotesteerd tegen het omgieten van deze klokken. Zo werden ze gered, na de oorlog doken de klokken in Groningen op. Er blijft natuurlijk de vraag hoe is de klok uit Sondel in Gorinchem gekomen? Dat is zeker nog een onderzoek waard, maar ook de huidige klok van Sondel is een nader onderzoek waard. Vluchtte de pastoor wellicht voor een Heer van Arkel en nam die de klok als buit mee naar Gorinchem?

Een bijzondere klok                                                       

Eens per jaar is het nationale monumenten dag, vele monumenten in Nederland zijn er dan vrij toegankelijk, zo ook de kerk in Sondel. Op zich een prachtig oud kerkje, maar het oudste aan deze kerk hangt boven in de toren. Al eerder schreef ik in "Praet ut Sondel" over een luidklok, die nu in Gorinchem hangt, en waarschijnlijk uit Sondel komt, een apart verhaal.

Maar ook de klok die nu in de kerk van Sondel hangt is heel bijzonder, met een middellijn van 88 cm, een hoogte van 72 cm en een gewicht van 450 kg is hij eigenlijk klein.  Het model heeft wat van een bijenkorf en echt mooi rond is hij niet, als enige versiering zitten er 3 touwranden op, 2 aan de bovenste rand en 1 boven de slagrand geen bijzondere schoonheid dus, maar wat maakt deze kleine onooglijke klok dan zo bijzonder?

Het is een van de oudste klokken van Nederland, juist omdat er zo weinig sier op deze klok is aangebracht wil zeggen dat hij voor 1300 is gemaakt. Overigens is niet iedere deskundige hiervan overtuigd. Volgens Rijksmonumentenzorg is het een 14de eeuwse klok, maar volgens Dhr. Kuipers uit Nijeveen zou het ook mogelijk kunnen zijn dat hij uit de 11de eeuw stamt zekerheid is er niet te krijgen omdat het niet op de klok vermeld is.

Heeft deze klok altijd in Sondel gehangen? Het zou kunnen omdat er hier al in de 12de eeuw een kapel moet hebben gestaan. In Nederland werden toen alleen in Brabant klokken gegoten. Het is echter ook mogelijk dat de klok in BelgiŽ of Duitsland is gegoten. Aangezien de kloosters hier verbonden waren met de kloosters in Duitsland, lijkt dat het meest logische.

In 1942 werden alle klokken door de Duitsers in beslag genomen voor de oorlogsindustrie. Vele klokken zijn in Duitsland omgesmolten, er zijn er dankzij het verzet dat voor vertragingen zorgde ook klokken bewaard gebleven.

In Giethoorn werden de echte oude klokken opgeslagen, deze zouden alleen in uiterste nood worden omgesmolten zo ook deze klok. We hebben hier een nauwkeurige tekening van de Gemeentelijke architect van Dijk aan te danken en een foto van Rijksmonumentenzorg. Al met al een klein onooglijk klokje waar maar weinig met zekerheid over valt te zeggen en juist daarom een bijzondere klok.

In 1994 is de klok gerenoveerd d.w.z. er is een asbest dakje verwijderd , de ophangbouten zijn vervangen door roestvrije bouten ,het klepsysteem (het mechaniek wat de hamers, 2 stuks, tegen de slagrand beweegt) is gereviseerd en er zijn enkele keringen en een doorvoerpijpje vervangen. Aan de klok zelf is dus niks gedaan, en de klank van de klok is hierdoor ook waarschijnlijk niet veranderd. Al acht eeuwen klinkt deze klok over Sondel en dankzij deze zorg voor monumenten kan dat nog eeuwenlang door gaan.

Door: Lucas Hoogkamp,  2000

bronnen: gem archief Balk, Rijks archief Leeuwarden, Rijksarchief Monumentenzorg,Petit & Fritzen Aarle Rixtel,
H. J. v. Nieenhoven Huizen, Dhr. Roemeling Hardegaryp, J. Kuiper Nijeveen, H.Doeleman Oudemirdum


Een pentekening van de  kerk te Sondel in 1721


Foto van de kerk van Sondel in de veertiger jaren. 
Hier nog met tussenstuk onder de klok.